Ga direct naar de hoofdinhoud

In een oude editie van het tijdschrift Radix, uitgegeven door het zgn. Gereformeerd Wetenschappelijk Genootschap, en wel in het nummer van april 1985, kwam ik een artikel tegen van de hand van drs. K.B. van Popta (* 1952), destijds verbonden aan de S.E.R.. Hij had op een dag een drietal boeken op zijn schrijftafel aangetroffen en deze bespreekt hij in Radix.

De jaren tachtig waren geestelijk nog onbedorven in die algemene zin, dat er sprake was van 'klein rechts' in de politiek. We hadden toen nog niet te maken met de de facto socialistische partij genaamd 'Christen Unie' - dat gruwelijke bederf zou evenwel niet veel later, met het aantreden van André Rouvoet als partijleider, pas echt goed losbreken -  maar met in de kern oprecht calvinistische politici in de G.P.V. (al kun je strikt genomen de zgn. 'vrijgemaakt' gereformeerden niet echt gereformeerd noemen, eerder arminiaans, gezien de aard van hun bezwaren tegen / de leergeschillen met de gereformeerde synoden vanaf 1905) en in de R.P.F. o.l.v. Meindert Leerling.  

In bijzondere zin blijkt voornoemde onbedorvenheid bv. uit de zeer juiste kijk op het begrip 'rentmeesterschap'. Rentmeesterschap is als term volgens mij (zo uit het hoofd) reeds in de jaren zestig door wijlen Bob Goudzwaard in A.R.P.-kringen bedacht maar helaas door hem begripsmatig voorzien van een politieke lading / inhoud die onjuist, zelfs onchristelijk is. Hoe deze term dan wel op Bijbelse, dat is christelijke wijze moet worden ingevuld, dus hoe het dan conceptueel wel moet, dat is nog lange tijd heel goed vastgehouden door anderen, niet het minst later in de kringen van klein rechts. En die invulling komen wij ook tegen in twee van de drie boeken die Van Popta aantrof op zijn schrijftafel, beiden uit de anglosfeer. En die wil ik bij dezen graag anno 2026 voor het voetlicht brengen! Misschien dat dan de steun van m.n. de C.U. voor het distopische klimaat- en milieubeleid van de laatste jaren (het is nu de slachtmaand 2026), op grond van de Goudzwaardiaanse misinterpretatie van het begrip 'rentmeesterschap' tot een einde komt. Veel meer dan hierover op mijn webstek schrijven kan ik in elk geval niet doen.  

Uit Van Popta's bespreking van het eerste boek, getiteld 'Morality and the market place' van Brian Griffiths, toentertijd directeur van het Centre for Banking and International Finance van de City University of London, zou ik het volgende willen lichten als zijnde in mijn ogen noemenswaardig genoeg voor een vermelding hier en nu.

Ten aanzien van het wereldwijde conflict tussen kapitalisme en socialisme (marxisme) zoekt Griffiths een derde weg. Dat is de markteconomie 'bounded by the christian principles  of justice. There can be no market place without morality'. Ik denk echter dat het alleen maar terecht is om hier over een derde weg te spreken wanneer men slechts onderscheidt tussen de weg van het socialisme (marxisme) en die van het kapitalisme zonder meer. Juister zou het zijn geweest wanneer hij onderscheiden zou hebben tussen ongebreideld humanistisch, liberalistisch, sociaal-darwinistisch laissez faire kapitalisme enerzijds, en christelijk genormeerd kapitalisme, dat meer ligt in de lijn van het Rijnlandse model van kapitalisme van Wilhelm Röpke, andererzijds. Maar dat doet hij helaas dus niet. Op deze manier ontstaat er dus het onjuiste beeld, dat christelijk genormeerd kapitalisme geen soort van kapitalisme is, quod non. Griffiths noemt als de religieuze basis van HET kapitalisme, zonder meer, de humanistische filosofie. En ten onrechte schrijft hij, dat de dialectische spanning daarin, dus in het humanisme, tussen de polen vrijheid en beheersing, tot uiting komt, niet tussen kapitalisme aan de vrijheidspool en socialisme aan de beheersingspool, maar binnen het kapitalisme, dat die spanning aan het kapitalisme inhaerent is. En Van Popta schrijft (ik weet niet of dat terecht is, maar ik heb het boek niet), dat Griffiths deze opvatting ontleent aan Dooyeweerd. Maar dat zou m.i. dan niet terecht zijn, die ontlening aan Dooyeweerd. Want, zoals ik zojuist al benoemde, die dialectische spanning binnen het humanistische grondmotief tussen vrijheid en beheersing ziet Dooyeweerd als de spanning tussen kapitalisme en socialisme. Die spanning is dus niet aanwezig binnen de vrijheidspool zelf! 

Het is dus onjuist van Griffiths om als kenmerk van het kapitalisme te noemen het ruim baan geven aan ongebreidelde economische vrijheid. Dat gebeurt alleen op humanistisch standpunt. Er is m.i. geen sprake van, dat het onmogelijk is om 'binnen (cursief R.B.) het uitgangspunt van de kapitalistische orde grenzen aan de vrijheid te stellen' (Radix 11 (2) (april 1985): p. 55) (terecht overigens ziet Griffiths het verdorven, goddeloze marxisme niet als alternatief omdat men daar geen grenzen weet te stellen aan de beheersing, zodat onrechtvaardige en onmenselijke toestanden de natuurlijke vrucht van het marxisme zijn (nu wordt plotseling niet (door Griffiths zelf of door Van Popta?) het socialisme - zoals hiervoor wel gebeurde - in één adem met het marxisme genoemd. Wil, in het laatste geval, Van Popta soms zijn socialistische collega's binnen de S.E.R. niet voor het hoofd stoten? Het zou mij niet verbazen, want vaak is het hemd nader dan de rok, en omwille van de smeer likt de kat de kandeleer)). 

Griffiths licht zijn opvatting toe d.m.v. bespreking van de ideeën van Friedrich Hayek, oprichter van de Weense School binnen de economische wetenschap. M.i. terecht ziet Hayek de markeconomie als door niemand ooit uitgevonden, maar als het natuurlijke resultaat van de menselijke historische ontwikkeling. Niemand wordt gedwongen iets na te streven (dat was in de communistische D.D.R. wel even anders: wie goed was in een bepaalde sport, was gedwongen om daarvan zijn of haar beroep te maken, R.B.). Men kan in vrijheid zijn doelstelling kiezen. Van Popta's weergave van Griffiths:

'Voor de verwezenlijking van die doelstellingen gaat men contracten aan op de markt, maakt men afspraken over de middelen. Door dit ruilproces wordt welvaart gecreëerd. Dit ruilproces moet voldoen aan spelregels, zodat het eerlijk wordt gespeeld (en veel van die regels staan in de Bijbel, R.B.). De uitkomst van het spel hangt af van de inzet van de spelers. Een eerlijk ruilspel kan dus zeer ongelijke resultaten opleveren. Rechtvaardigheid heeft betrekking op de spelregels, niet op de uitkomsten van het spel (cursief R.B.)'. 

Van Popta parafraseert Griffiths vervolgens:

'Voor het goed functioneren en zelfs voor het voortbestaan van de markteconomie zijn volgens Hayek sterke maatschappelijke deugden noodzakelijk. Met name de volgende twee: a. nadruk op de individuele verantwoordelijkheid; b. de waarde en betekenis van een mens komt niet overeen met de geldelijke waardering die hij in de markt weet te verkrijgen (een rijke is niet beter, niet belangrijker, niet meer echt mens dan de arme)'.

Van Popta licht ons er nu over in, dat Griffiths hier bij Hayek een inconsistentie meent te bespeuren:

'kan Hayek er wel zo zeker van zijn dat in het evolutionaire, historische proces nu juist deze waarden komen bovendrijven? (Maatschappelijke deugden (...) die volgens Griffiths eveneens kunnen steunen op bijbelse overwegingen.) Zo niet, dan is de verdediging van de markteconomie op drijfzand gebouwd!' (a.a.: p.56).

Het kan echter m.i. best zo zijn, dat Hayek zich slechts niet bewust is van de Bijbelse oorsprong en aard van die maatschappelijke deugden waarop hij de markteconomie fundeert. Die maatschappelijke deugden zijn dan alleen niet historisch geëvolueerd, maar inwerking van Gods gemene gratie. Die niet pas in de loop van een evolutieproces ging inwerken, maar van meet af aan aanwezig moet zijn geweest, reeds bij het eerste ruilproces, dat immers al eerlijk en rechtvaardig moet zijn verlopen. De spelregels kunnen, gezien hun transcendentele, dat is fundamentele karakter, ten principale niet geëvolueerd zijn, van oneerlijk via een beetje eerlijk naar echt eerlijk. Spelregels maken, gezien hun constantie, dus niet-evolueerbaarheid, het ruilproces juist mogelijk. 

Maar er is dan geen sprake van twee soorten van kapitalisme: het humanistische, libertaristische laissez faire kapitalisme, en het christelijke kapitalisme, zoals Griffiths betoogt, en dus ook niet van 'een derde weg', als men ook het socialisme erbij beschouwt. Je kunt alleen maar spreken over de verwording van het op zich goede kapitalisme als gevolg van het sociaal-darwinisme, dat een vrucht is van het secularisatie- en ontkersteningsproces dat definitief doorbrak in 1789 met de Franse Revolutie. De 'crisis binnen het kapitalisme' (alsof er niets goed gaat, wat natuurlijk onzinnig is, gezien de grote welvaart, afwezigheid van honger, en cultuurontplooiing in het Westen: dat kan onmogelijk allemaal tot stand gekomen zijn bij oneerlijke ruilprocessen, heel veel gaat er wel goed) is, als je daaronder de wantoestanden in de 19e eeuw verstaat als gevolg van het sociaal-darwinisme, en die de begrijpelijke voedingsbodem vormden voor socialisme / communisme, mede als gevolg van onvoldoende kritiek van kerkelijke zijde, in de 20e eeuw door belangrijke acties van niet het minst christelijke zijde, via sociale wetgeving getemperd, resulterend in bv. Röpke's Rijnlandse model van sociaal-kapitalisme. Er is dus geen sprake van een derde weg, in de zin van drie verschillende structuren: twee humanistische wegen: liberalistisch kapitalisme en socialisme / communisme, en één christelijke weg: het christelijke kapitalisme. Maar er zijn twee wegen / structuren: de kapitalistische weg van het vrije ondernemerschap, en de socialistische / communistische weg van het staatsdirigisme. Waarbij eerstgenoemde weg de natuurlijke, menselijke weg is, waarbij eerlijke spelregels conditio sine qua non zijn, en de tweede weg de weg is van een oneerlijke staatssturing op de uitkomsten van het spel, ook al is dat spel gespeeld op een eerlijke wijze. Bij de eerste weg / structuur kan er dan sprake zijn van het wel of (en dat was in de 19e eeuw heel duidelijk zo) niet spelen volgens de door Gods gemene gratie gegeven spelregels, die noodzakelijkerwijs van meet af aan als de geschapen structurele wetzijde van het economische proces aanwezig moeten zijn geweest, dus niet van twee wegen binnen de eerste weg / structuur! De tweede weg / structuur heeft bewezen zwanger te zijn van mislukking en menselijke ellende, maar oefent op velen helaas al te grote aantrekkingskracht uit door zijn volstrekt atheïstische aard en door zijn raken van de snaar van de grote menselijke ondeugd der jaloezie. 

Van Popta meldt vervolgens, dat Griffiths zeven Bijbelse richtlijnen voor het economische leven geeft om de zgn. crisis binnen het kapitalisme te overwinnen, maar die dus met Hayeks voormelde maatschappelijke deugden niets uitstaande zouden hebben. Ik loop ze langs, met hierbij mijn commentaar.

1) Er bestaat gelukkig ook volgens Griffiths een positieve opdracht van Godswege voor de mens om de schepping te ontwikkelen met als doel het creëren van rijkdom, voorspoed. Dit klopt helemaal, want het staat bekend als het cultuurmandaat van Genesis 1. Hierbij zou ik op willen merken, dat dit gelijk staat aan het laten renderen, aan het rente laten opbrengen, van de aarde! En uiteraard betekent dat, dat we moeten trachten om goede rent-meesters te zijn op deze aarde. Vgl. in dit verband ook, zeg ik erbij, de gelijkenis van de talenten (Matth. 25: 14-30, Luc. 19: 12-27). Ook wanneer Jezus hierin doelt op het op een goede wijze, dus rendabel, gebruik maken van je geestesvermogens, blijkt hieruit, vanwege de vergelijking, een positieve waardering door Jezus voor het laten renderen van de aarde. Griffiths (a.a.: p.56):

'Verder moeten we het gegeven mandaat uitoefenen binnen de verantwoordelijkheden van het rentmeesterschap'. 

2) Om een goede rentmeester van de schepping te kunnen zijn is het noodzakelijk dat de privé eigendom bestaat. Ik citeer graag punt 2) in zijn geheel:

'Particuliere eigendom is de christelijke norm, en niet staats- of collectief eigendom. In de bijbel wordt de particuliere eigendom als de normale zaak beschouwd, omdat de mens verantwoordelijk wordt gesteld voor zijn daden (vgl. ook hier de gelijkenis van de talenten, R.B.).

(wij herkennen hier exact een van de twee maatschappelijke deugden die Griffiths ook van Hayek noemt: nadruk op de individuele verantwoordelijkheid!,  R.B.). Dat betekent dat hij in vrijheid keuzen moet kunnen maken. Op het economische terrein kan dat alleen maar wanneer er sprake is van particuliere eigendom. Hierbij moet worden bedacht dat God de absolute eigenaar is, zodat de mens niet naar eigen goeddunken kan beschikken over zijn eigendom. Hij moet, vrij van staatsdwang, handelen met zijn bezit overeenkomstig Bijbelse normen (en die Bijbelse normen betreffen i.c. dus het een goede rentmeester moeten zijn ter uitvoering van het cultuurmandaat, waardoor dit punt 2) eigenlijk samenvalt met punt 1), R.B.)'.   

3) Griffiths onderbouwt terecht het recht op privébezit met het Bijbelse begrip 'jubeljaar'. Dat is het jaar waarin iedere oorspronkelijke landeigenaar, ook al heeft hij, of zijn voorgeslacht, het stukje land verkocht, doorgaans vanwege een schuldenpositie, terugkrijgt. Zonder privébezit zou er immers geen sprake zijn van de instelling van een jubeljaar. Als God tegen privébezit zou zijn, dan zou Hij geen jubeljaar hebben verordineerd. Evenmin trouwens een sabbatsjaar, gedurende welk de boeren hun land braak moesten laten liggen om de grond niet uit te putten. Men ziet dus ook hier weer, dat in de Bijbel uitgegaan wordt van de normaliteit, dat is van het kapitalistische systeem. En dat dit systeem niet ongebreideld is, want monopolievorming, in de vorm van bv. grootgrondbezit, wordt aan banden gelegd: sociaal kapitalisme.     

4) Alle mensen zijn schepselen van God en als zodanig, als schepsel, op dat fundamentele niveau, hetzelfde: er is geen mens die niet een schepping van God is. En dus is voor God ieder mens gelijk en dus ook gelijkwaardig. Voor een overheid moeten alle onderdanen dan ook (grond)wettelijk gelijk zijn. Dit sluit uiteraard niet uit, dat alle mensen verschillend zijn. Maar dat leidt niet tot ongelijkwaardigheid. Er hoeft dus geen economische gelijkheid te zijn tussen alle gelijkwaardige mensen. De Bijbel veroordeelt enkel de armoede. Zo lang economische ongelijkheid maar niet de spuigaten uitloopt. Daarop moet de sociale wetgeving in een land gericht zijn.

Ook nu weer zien wij dat Hayek hetzelfde zegt. De tweede op p. 56 genoemde maatschappelijk deugd die Hayek noemt  luidt immers, dat de waarde en betekenis van een mens niet overeen komt met de geldelijke waardering die hij in de markt weet te verkrijgen: een rijke is niet beter, niet belangrijker, niet meer echt mens dan de arme. Dus het afstand nemen van Hayeks visie door te spreken over een derde, christelijke weg, is een beetje overdreven. Het is dezelfde weg, die van Hayek en van de christen, alleen heeft de christen die weg beveiligd door middel van, zeg maar, vangrails, zodat de economische practijk niet uit de bocht vliegt.   

5) Monopolievorming moet worden bestreden. Maar dit werd ook al gezegd bij Griffiths' punt 3), in het kader van de bedoeling van de instelling van het jubeljaar. Monopolievorming ziet Griffiths als een economische onrechtvaardigheid, en die moet worden weggewerkt. Van Popta citeert dan op p. 57 het volgende van Griffiths: 'Er is niets beters dan concurrerende markten in het kader van een rechtvaardige wetshandhaving'. Dat moeten dan, zo zeg ik, wetten zijn die net zoals het jubeljaar in het oude Israël monopolievorming voorkomen. En wat zijn dat dan voor wetten? Anti-centralisatiewetten! Waar moeten we dan aan denken? Niet aan het Angelsaksische aandeelhouderskapitalisme, maar aan het oud-Europese model waarbij de macht over een bedrijf ligt bij de directie. En hoe krijgt die macht concreet gestalte? Door middel van zaken zoals gouden aandelen, preferente aandelen, prioriteitsaandelen en wat voor beschermingsconstructies je verder nog hebt tegen ongewenste, vijandige bedrijfsovernamen. En laten dat nou net zaken zijn, die door de zozeer in dit landje, ook door het C.D.A. en zelfs - sinds zeg maar de era Rouvoet - door de C.U., verheerlijkte neoliberalistische Europese Unie afgeschaft zijn! Terwijl m.n. de C.U. op papier en verbaal wel altijd zo fulmineert tegen het liberalisme. Maar dat ze er zelf middenin zitten door tegen een uittreding uit die collectivistische, globalistische  E.U., tegen een nexit te zijn vergeten ze even. Of vergeten... Ik vrees dat hun fulmineren meer ingegeven wordt door hun omarmen van het socialistische, anti-kapitalistische gedachtengoed. Ter verduidelijking: in de oorlog werden de nazi's bestreden door verzetslieden, vanuit hun verwerping van het nazisme. En dat was goed. Maar zowel communisten als gereformeerden waren vaak verzetslui. En waar we Griffiths in zijn oppositie tegen het rauwe laissez-faire aandeelhouderskapitalisme van de Anglosfeer, gezien zijn propageren van allerlei sociale wetgeving, mogen beschouwen als vergelijkbaar met een gereformeerde verzetsman, Daar mogen wij de C.U. zien als vergelijkbaar met een communist in het verzet tijdens WW II. Zelfde vijand, verschillende motivatie en verschillende eigen idealen.

Dit blijkt de laatste jaren meer dan ooit. Niet alleen zijn C.D.A. en C.U. tegen een nexit, maar de laatste jaren openbaart hun Babelcultuurmentaliteit (C.U.: remember prof. dr. ir. Egbert Schuurman!, van wie we al jaren niets meer horen, terwijl hij zich heus nog steeds wel zal kunnen roeren, al is het maar door middel van bv. één enkel interview, bv. ten tijde van de Covid 19 hoax) zich overduidelijk in hun klakkeloos uitvoeren van het zowel als neoliberalistisch als als technocommunistisch te kenschetsen beleid der globalistische, zelfbenoemde, dus quasi-élites van allerlei aan de E.U. verwante supranationale organisatiën, waarvoor nimmer enige Nederlandse burger ooit heeft kunnen stemmen, zoals de V.N. en het W.E.F., om de verwezenlijking van allerlei schoon klinkende (satan komt altijd als een engel des lichts!) S.D.G.'s na te streven, wat in de practijk de bouw van een heuse distopie voor de mensen, die op alle vlakken 100% tegen Gods geopenbaarde heilige wil ingaat, betekent. Want het W.E.F. is een private organisatie die ter bereiking van haar vervloekte doeleinden een nauwe privaat-publieke samenwerking gebruikt van door zijn Young Global Leaders gepenetreerde (deze term is van Klaus Schwab in hoogst eigen persoon), communistisch gemaakte overheden enerzijds, en 's werelds allergrootste bedrijven andererzijds. En hoe krijg je van die zeer grote bedrijven, waardoor het veel gemakkelijker wordt voor de technocommunisten om de wereld te beheersen? Precies!: door de neoliberalistische, centralistische, collectiviserende afschaffing van allerlei beschermingsconstructiën van kleinere bedrijven tegen vijandige overnamen. Zo wordt de moderne Torenbouw van Babel vormgegeven. En C.D.A. en C.U. doen daar van harte aan mee, en zitten de enige Nederlandse politiek partij die hier tegen is en streeft naar een decentraal georganiseerde samenleving, die op menselijke maat is, dwars. In die voornoemde publiek-private samenwerking zien wij een duivelse samenwerking van het socialisme / communisme aan de beheersingspool van het innerlijk tegenstrijdige, want  dialectische humanistische grondmotief in de zin van Dooyeweerds wijsbegeerte der wetsidee, met het neoliberalisme aan de vrijheidspool ervan; de uitersten raken elkaar ook hier. Ik heb de Christen Unie hiertegen nog niet horen fulmineren, terwijl toch hun professor Schuurman er boeken vol over geschreven heeft. Dus neoliberalisme is volgens die partij foute boel, tenzij het samenwerkt met het communisme nieuwe stijl binnen globalistische gremia? Dacht Schuurman destijds enkel aan de bouw van een Babelcultuur binnen ons sociaal-kapitalistische systeem, waar hij tegen was? Maar vindt hij, en zijn kameraden binnen de C.U., nu het neoliberalisme samenwerkt met de communisten en de socialisten, alles plotseling wel o.k.? Een beetje zoals je wel ten tijde van de Koude Oorlog, die was gericht tegen de communistische Sovjet-Unie, allerlei linkse pacifisten had die zgn. principieel tegen oorlog waren, terwijl diezelfde lieden nu voorop lopen in het oorlog stoken door de feitelijk steeds communistischer wordende Europese Unie tegen het inmiddels niet meer communistische Rusland? 

6)